Türkiye’de Az Bilinen Gerçek: Sokakları Elektrikle Aydınlanan ilk Şehir Uşak

Paylaş

Fenerler ve gaz yağı, elektrik ile aydınlatma fikrine kadar, sokak aydınlatmasının temelini oluşturur. 1831 yılında dinamonun keşfiyle elektrik akımı  kontrol edilebilmiş, 1870’li yılların sonlarında ise ticari amaçlı elektrik üretimi mümkün hale gelmiştir. Avrupa ve Amerika’da elektrikle aydınlatma fikri ise ancak 1880’li yılların başlarında ortaya çıkmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda sokakların, Avrupa ülkelerindekine benzer şekilde aydınlatılması 1846 yılında ev ve dükkanlara fener asma zorunluluğu ile başlamıştır. Sokakların elektrikle aydınlatılması  İstanbul’da 1914, Isparta’da 1917, Eskişehir’de 1919, Ankara’da 1924 , İzmir’de 1926 yılında olmuştur. Uşak şehri ise elektriği jeneratörle üreten ve kullanan Anadoluda ilk şehir olmuştur. Uşak Belediye Başkanı Kabakzade Hacı Mehmet Ağa’nın (1851-1914) girişimi sonucunda , Uşak Belediyesi ile İngiliz vatandaşı Mösyö Voren Beti arasında , 9 Mart 1909 tarihinde şehrin elektrikle aydınlatılması için bir sözleşme imzalanmıştır. Sözleşmede; getirilecek elektrik makinesinin 20 beygir kuvvetinde olacağı, belediye tarafından gösterilecek yerlere 240 aydınlatma lambası dikileceği, bu işin karşılığında belediye sandığından 1100 Osmanlı Lirası ödeneceği belirtilmiştir. 11 Nisan 1910’da yapılan ikinci bir sözleşme ile evlere de elektrik verilmesi amaçlanmıştır. Yapılan sözleşmeye göre 300’ü evlerde, 80 adedi belediyede kullanılmak üzere 380 adet lambanın daha kullanıma sokulması ve gerekli olan elektriğin üretilmesi için 21.5 beygir kuvvetinde petrolle çalışan bir dinamonun satın alınması, sokak lambalarının sabaha kadar yanacağı , sabaha kadar yanan bir lambanın maliyetinin de 10 para olacağı belirtilmiştir.

I. Dünya savaşı sırasında faaliyette olan elektrik üretimi, 1917 yılında elektrik makinesini işletecek makinist bulunmaması nedeniyle durmuş, Dahliye Nazırı Talat Paşa ve Başkumandan Vekili Enver Paşa’ya hitaben yazılan yazıda “İzmir’de Punta Madam Sabir sokağındamukim, İtalyan tebaasından, Elektrik Makinisti Viktor Froinin Uşak’a gelmesine müsaade olunması” istenmiştir.

Kenti müzesinde sergilenen elektrik jeneratörü

O yıllarda Uşak Belediye Başkanı ve şehrin ileri gelen eşrafının gayretleriyle Uşak’a gelen elektrik diğer iller için de bir örnek oluşturmuştur. O dönem kullanılan elekrik malzemelerini, kesicileri, şalterleri ve aydınlatma lambalarını Uşak Kent Tarihi Müzesi‘nde inceleyebilirsiniz. Ayrıca Doç Dr. Mehmet Karayaman’ın “İlkler Şehri Uşak’ta Elektiriğin Serüveni” isimli kitabından da ayrıntılı bilgi alabilirsiniz.

 

Yazar: Uşak Online

Bir Yorum Yazın